Sik leh Sa Chingpen

Mihringte chenna tlâk ni turin leilung hi din a ni a, sik leh sâ, thlai leh ramsa te, nunna nei leh nei lo thildang chi hrang hrang te pawh hi nunna a awm theihna tûra inngheng tawn a, inring tawn an ni a, he inrintawnna hian khawvel sik leh sâ nihphungah pawh nghawng lian tak a nei bawk. Sik leh sâ danglam te, inthlâk let but but te pawh hi a tuartu chu nungchi (biodiversity) hrang hrang te leh nunglo chi hrang hrang te tho hi an ni. 

Leiin ni zung a dawn dân azirin khua a lumin a vawt a, ruahtui tlâk dân thlengin nghawng a nei ṭhin. Leiin ni a hêl dan phung avangin ni zung a dawn dân leh dawn zât a danglam fo ṭhin a, chu chuan sapṭawnga ‘season’ an tih mai ‘lei hunbi’ a hringchhuak a. He ‘lei hunbi’ chhungah hian ‘khawchin’ awm dân phung hrang hrang a awm leh a – nipui, fur, thlasik leh ṭhal huna ‘khawchin’ awmdan a dang ṭhin tih hrechiangtu vek kan ni.

He lei hunbi chhunga ‘khawchin’ hi sapṭawnga ‘weather’ an tih a chu a ni a. Hun reilote chhunga vân boruaka ‘gas’ chi hrang hrang inlumleh dân avanga lo awm a ni a, leia nunna nei leh nei lote inchawhchawrawi danin (interaction) nghawng a nei lian hle bawk. Siamtuin leilung a duân lai khan engkim mai hi inbuk tâwka awm tura a duân a ni a, inbuk tâwk lo, intam hleih emaw a awm chuan vân boruaka ‘boruak chi hrang’ inlumleh dân a lo danglam ṭhin a, ruah a sur theih nan te, thli a tleh theih nan te, khua a khen theih nan te hna a thawk ṭhin. Chu chu leilung kalphung tura siamtu duân dân a ni.

Dulte dai, 2024

Hun rei tak chhûnga khawchin awm dân tlangpui hi sapṭawnga ‘Climate’ an tih chu a ni a, Mizo ṭawnga ‘Sik leh sâ’ kan tih hi a ni mai awm e. Leilung Dinah khawvel sik leh sâ hi a danglam hret hret reng a, mahse nungchite tâna hriattham loh khawpa muângchânga inher a ni thung. Chutih rual chuan khawvel sik leh sâ nghawng dawt khawpa mihringte chêtphung chuan  a nih tur aia chakin chu sik leh sâ inher dân phung chu a nawrin a nawr a, nungchite tan pawha tawrh loh theih loh, an nunphung nghawng lo thei lovin sik leh sâ a lo chingpen chho ta a ni. Hei hi tunlaia mithiamten an buaipui ‘Climate Change’ an tih, a duh fîr zual ten ‘Abrupt Climate Change’ an tiha chu a ni. He Climate Change hi ‘Sik leh Sâ inthlâk’ tiin kan sawi mai ṭhin nain inthlâk satliah emaw danglam satliah emaw ni lovin a chingpen chho ta zâwk a, chuvang chuan ‘Sik leh sâ chingpen’ tia sawi hian a awmzia a phawkchhûak zâwk awm e. ‘Global Warming tia an sawi ṭhin pawh hi ‘Climate Change’ nghawng te zinga mi a ni.

Engvângin nge sik leh sâ a danglam?

Sik leh sâ nghawngtu lian tak chu leiin ni zung a dawn dân a nih thu kan sawi tawh a. Leiin ni zung a dawn hi leilung leh tuipui leh leia thil awm chi hrang hrangte hian an lo phêt lêt ṭhin a. Chu ni zung, leilungin a phêt lêt chuan khawvel a chhuhsan daih lohna tura lo uâptu boruak chi hrang hrang “Greenhouse Gas” (GHG) an tih mai hi ‘Atmosphere-ah’ a inthuahthip ṭun bawk. Atmosphere-a leilung uaptu boruak (GHG) chi hrang hrangte hi a awm zât tur mumal taka bithliah a ni a, leia nunna a awm theihna tura leilung boruak vawng lumtu pawimawh tak a ni. Chutih rual chuan leia mihring te khawsak phung hrang hrang te hian Atmosphere-a boruak chi hrang awmte nghawng buai khawp boruakchhia a pêkchhuah belhchhah reng avangin a nih tura aia chakin Atmosphere-a boruak a inlumlet a, chu chuân sik leh sâ a ti chingpen chho ta a ni.

AI Generated

Hei bakah hian leihnuaia thil chi hrang hrang – tui, tuialhthei leh minerals dangte lakchhuah nasat avangin leiin ni a hêlna kawngah hian a nihphung pangngai aiin lei hi a âwn hret hret a, chu chuan leiin ni zung a dawn dan phung a thlâk nasat avangin khawvel sik leh sâ hi a inthlakdanglam chho zel bawk.

Khawsakphung leh Sik leh sâ

Khawsak awlsamna tura hmalakna hrang hrang avanga tuialhthei leh lungalhthei kan hman hi sik leh sâa nghawng lian tak nei tham a lo ni ta. Lungalhthei leh tuialhthei hmanga kawlphetha siamchhuahna hmun aṭanga boruak chhia chhuak nasa hi sik leh sâ chingpenna kawnga thawhhlâwk tak a ni (~34%). Thil siamchhuahna hmun hrang hrang te hi boruak chhia pechhuak tam zinga mi a ni a (~24%), tuialhthei (fossil fuel) hmang chî lirthei  leh thlawhtheihna kan hman nasat tâk avanga boruakchhia kan tihchhuah hi sik leh sâ ti chingpen nasa zualtu zînga mi a ni bawk (~16%). Heng bakah hian a loa kan awmtheih loh thlawhhma te, chenna In sakna leh hnawmhnawk te pawh hian khawvel sik leh sâ a inlumleh dânah a ṭha lo zâwngin nghawng a nei ve viau bawk.

Source: Data from IPCC (2022); Based on global emissions from 2019, details on the sectors and individual contributing sources can be found in the Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Mitigation of Climate Change, Chapter 2.

Sik leh sâ chingpen leh Mizoram

India ram hi Climate Change avanga harsatna tuar nasa thei berte zinga ngaih a ni a. Mizoram hi Climate Change-in a nghawng nasat ber tur zinga mi kan ni tih an sawi ṭhin bawk. Kan thlawhhma hi ruahtuia innghat a nih vang te, kan luite pawh ruah tuia innghat a nih vangte leh kan leilung pianphung avangte hian sik leh sâ chingpenin a nghawng nat tur zinga ngaih kan ni.

Source: The Hindu

Khawchin mumallo chho zel te, khawlum chho tawlh tawlh te, thlasik rei lo chho zêl te, Mizorama kan la tawn ngai loh natna kan tawng chho ve ta zel te,  ran hri kan hriat ngai loh leng chho ta zêl te pawh hi sik leh sâ chingpen zel vang nia ngaih a ni. Hêng natna hrik te hian inthlahpunga ṭai darh thei tura sik leh sâ mamawh bîk an nei vek a, chutiang dinhmunah chuan Mizoram hi a ding chho ṭan tihna a ni.

Engtin nge kan invên ang

Sik leh sâ ti chingpen thei thil siamchhuah tlem hi a kawngpui ber chu a ni. Chumi thleng thei tur chuan mamawh tihtlem te, hman nawn theih hman nawn te, hluihlâwn loa thil danga hman ṭangkai te, khuanu duân thil renchem te leh hnawmhnawk nei tlêm tura thildanga siamchuahte hi a ni. Lirthei lekchuah tlêm te, ramngâw awmsa humhalh a, a theihna lai apiânga ramngaw siam te hi hmalakna hmasaa hman theih leh mahni pawha bawhzui mai theih te a ni bawk.

Mimalin lirthei kan lekchhuah tlêm theihna tura vantlang hman tur lirthei (Public transport) changtlung leh man man zâwk buatsaih hi a pawimawh hle mai a, hei hi Traffic Jam tihziaawmna tur hmanraw pawimawh a ni bawk; Traffic Jam hi pollution tipungtu a nih avângin. Chutih ruâl chuan Public transport muâng leh ṭawp, chuan man to bawk si a nih chhûng chuan mahnia lirthei neih mai hi a hautak lo zawkin mipui tan pawh a remchâng zawk fo ṭhin. Hei erawh pollution titamtu leh sik leh sâ chingpen zual zêlna tura thawhhlâwk tak a ni lawi si. Thuneituten ruahmanna ṭha zâwk an siam a ṭul awm e.

AI Generated

Sik leh sâ chingpenin mihringa harsatna a siam theih tam tak hi chu chhelna avanga tihziaawm theih thil a awm ve bawk a. Tin, insiamrem hleka a nghawng tihziaawm theih a awm bawk. A bikin kuthnawthawk leh nitin inhlawhfa ṭhinte tan ni sensa hnuaia thawk lova zingkar ni nêm lai leh chawhnu ni nêm hnua hnathawh maite leh tuisik in tamte hi tawrh tihziaawm theihna a ni. Lo vah hun te, lo hâl hun siamrem te, thlai chî thlak hun siamrem te pawh sik leh sâ chingpen laka kan inven theih dân tur kawng a ni bawk awm e. Hetianga mahni lam lo insiamrem hi sapṭawng chuan ‘adaptation’ an ti.

Inspired by Nature. For Climate. For Our Future

Kumin World Environment Day thupui hi “Inspired by Nature. For Climate. For Our Future” tih a ni a. Sik leh sâ chingpen chho zêl avanga harsatna leh buaina awm chho mêk te, kan la tawh zêl turte tihziaawm a, siam ṭhatna tur hi khuarel (Nature)-ah hian a awm a, chu chu chhawr ṭangkai a, ngaihhlut a ṭulzia inhriatthar tir hi he thupuiin a tum ber chu a ni.

Ruahthimpui sur tur inṭham (Muanna veng, 2026)

Ramngawa thing leh maute hi GHG zinga huaisar ber carbon ei ral a, vawnghimtu pawimawh tak a ni a, vaukam leh tuidûm hmuna ṭo chi thing leh hnim te, tuipuisuthlah lam chi ho te hi thlipui leh tui lian te, luiin leilung a hawrh tur lo vengtu a ni bawk. Heng thing leh mau leh hnim te hi ‘leilung hausakna’ chauh ni lovin sik leh sâ chingpen leh a nghawng laka min hum theitu a ni tih kan hriat thar a pawimawh takzet a ni.

Sik leh sâ chingpen tihziaawmna tura technology-a innghah ai chuan khuarel thil awmsa hman ṭangkai thiam hi daih rei zawk tur leh him zawk tur a ni bawk. Boruak tihthianghlimna khâwl hman chuan ekchhia tam tak a nei ṭhin, thing leh mau avanga boruak thianghlim erawhin êkchhia a nei lo thung. 

Mi ṭhenkhat chuan “tuna dam mêkte hian kan tuchhuante hnên aṭangin kan pûk a ni” tiin ṭhahnemngai takin an sawi hial ṭhin. Leilung kan enkawl dân hian kan tu leh fate khawvel hmachhawn tur a hril a ni tih ngaihtuah chunga chêt kan lak a ṭul hle a, renchem leh dimdawi taka leilung kan hman te, êkchhia nei thei technology chintawk neia hman te, tualṭo ngaihhlut te leh khuarel vawnhim te hi ṭhangthar te tana kan hnuchhiah theih thil pawimawh tak a ni.

Ṭawngkam hman ṭhenkhat sawifiahna:

Nungchi – Nunna nei chi zawng zawng te (Biodiversity) sawina tura Prof. Lalramnginglova phuah a ni.

Sik leh Sa Chingpen – He ṭawngkam hi CEP hotupa Pu AC Zonunmawia chinchhuah a ni. A chunglama tarlan tawh angin ‘Abrupt Climate Change’ phawkchhuak ṭha tak a nih avangin kan hmang chhunzawm.

[Ziaktu te: Dr David C Vanlalfakawma, Dr Lalthlanchhuaha, Dr Keshav Upadhyay leh Catherine Lalramhluni
DST-NCSTC-MZU Project, Mizoram University. VANGLAINI June 5,2026-ah tihchhuah a ni]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *